Marr ekibinin cam negatifleri, yapı fotoğrafları, ölçülü planları ve kazı günlükleri Ani’nin 20. yüzyıl başındaki durumunu belgeleyen temel arşivlerden biridir. Kayıtlar St. Petersburg başta olmak üzere farklı koleksiyonlara dağılmıştır.
Tarihsel arka plan
Ani’deki anıtlar ilk inşalarından sonra onarım, deprem, işlev değişikliği, terk ve modern koruma süreçleriyle dönüşmüştür. Fotoğraflar, ölçülü çizimler, kitabeler ve kazı kayıtları bu uzun tarihin farklı parçalarını korur. Fotoğraf belirli bir andaki yüzeyi gösterirken plan geometrik düzeni, kazı notu ise bir buluntunun tabaka ve mekân ilişkisini açıklar.
Malzeme ve yapı tekniği
Yerel volkanik taş, kireç harcı, moloz duvar çekirdeği, oyma bloklar ve boyalı sıva suya, dona, rüzgâra ve taşıyıcı harekete farklı tepkiler verir. Duvar birleşimleri ek ve onarım evrelerini gösterir. Taş üzerindeki alet izleri blokların nasıl biçimlendirildiğini, harç ve duvar çekirdeği ise cepheden görülmeyen yapım tekniğini ortaya çıkarır.
Belgeleme teknolojileri
Erken dönem cam negatifler ve elle yapılan ölçümler birçok anıt için ilk karşılaştırma düzeyini oluşturdu. Güncel çalışmalar düzeltilmiş fotoğraf, fotogrametri, lazer tarama ve coğrafi bilgi sistemlerinden yararlanır. Aynı noktalardan farklı tarihlerde üretilen kayıtlar yavaş gelişen eğilme, çatlak ve yüzey kaybını görünür hale getirir. Üç boyutlu modeller, tarih ve ölçü bilgisiyle fiziksel yapıya bağlandığında bilimsel değer kazanır.
Kent ölçeğindeki bağlam
Hiçbir kayıt tek başına değildir. Kiliseler, cami, surlar, konutlar, hamamlar, köprüler ve kaya mekânları aynı kentsel sistemin parçalarıydı. Plato üzerindeki konumları hareket, su, savunma ve mahalle düzeni hakkında bilgi verir. Bir yapının yol, vadi ve komşu kalıntılarla karşılaştırılması, tekil görüntüyü Orta Çağ kent yaşamının kanıtına dönüştürür.
Süreklilik ve değişim
Ani Bagratlı, Bizans, Selçuklu, Şeddadi ve Gürcü yönetimlerinden geçti. Yapılar onları yaptıran siyasi otoriteden daha uzun yaşayabildi, ek bölümler kazandı veya yeni topluluklar tarafından kullanıldı. Arşiv ve koruma verisi bu nedenle hem ilk inşa evresini hem de sonraki yaşamı belgeler. Birbirinin üzerine gelen bu katmanlar alanın kültürel öneminin merkezindedir.
Günümüze ulaşan durum
Kars’ın sert karasal iklimi duvarları kar, yağmur, kuvvetli rüzgâr ve tekrarlanan donma çözülme döngülerine açık bırakır. Tarihsel depremler kubbe, tonoz ve duvar parçalarının kaybına yol açmıştır. Üst örtüsü kaybolan yapılarda su duvar çekirdeğine girerken açıkta kalan kenarlar yeni hareketlere karşı kırılganlaşır. Koruma, taşıyıcı analizini malzeme araştırması, su yönetimi ve uzun süreli izlemeyle birleştirir.